Żałoba – Obecność Nieobecności. O psychologicznej dezorganizacji Self, załamaniu linii czasu i relacyjnym wymiarze żałoby

Czym tak naprawdę jest żałoba? Według Carmen Vázquez Bandín żałoba to obecność nieobecności. Kiedy bliski człowiek znika z naszego życia, jego brak nie staje się pustką. Staje się odczuwalną, wręcz fizyczną strukturą, która wypełnia naszą codzienność. Ktoś, kto odszedł, nadal krąży w naszej przestrzeni niczym duch.

Warto na samym początku wyraźnie rozdzielić dwa pojęcia, które w potocznym języku bywają stosowane zamiennie:

• Strata: Obiektywne, fizyczne zniknięcie danej osoby z naszego życia. Jest faktem, który nie zawsze i nie automatycznie musi wywołać pełnowymiarowy proces żałoby.
• Żałoba: Psychologiczna dezstrukturyzacja organizmu i tożsamości, będąca odpowiedzią na stratę.

Psychologiczna dezorganizacja Self i zmiana perspektywy czasu

W ujęciu terapii Gestalt śmierć kogoś ważnego powoduje natychmiastowe rozbicie struktury Self, a w szczególności funkcji osobowości. To ta część naszej psychiki, która odpowiada na pytanie: „kim jestem?”. Gdy ginie osoba, wokół której budowaliśmy relację i własną tożsamość, funkcja osobowości ulega rozpadowi.

Proces żałoby jest więc w gruncie rzeczy pracą nad rekonstrukcją osobowości – tak, aby człowiek potrafił zintegrować tę obecność, która już nie istnieje w swojej dotychczasowej, fizycznej formie, ze swoim nowym modelem życia.

Co dzieje się z człowiekiem w stanie żałoby?

• Paraliż decyzyjny: To, co tworzy pole, to Self w działaniu. Gdy Self ulega dezorganizacji, człowiek przestaje być zdolny do podejmowania decyzji. Nawet najprostsze codzienne wybory stają się niemożliwe do zrealizowania.
• Zaburzenie linii czasu: W żałobie dochodzi do głębokiej rozregulowania czasowego. Człowiek przestaje przebywać w Tu i Teraz, ponieważ cała jego przeszłość stanęła przed nim i przesłania widok. Następny krok (the next) przestaje istnieć – czas ulega zamrożeniu.
• Rozsynchronizowanie funkcji Id: Funkcja Id to nasze reakcje cielesne i sygnały informujące o bieżących potrzebach organizmu (tu i teraz). W żałobie reakcje te przestają być zsynchronizowane ze światem zewnętrznym, ponieważ w pełni dostrajają się do straty. W efekcie cała struktura Self ulega całkowitej zmianie.

Etapy żałoby jako przystosowanie twórcze

W psychologii Gestalt każde ludzkie zachowanie rozpatrujemy jako twórcze przystosowanie – czyli najlepszy możliwy sposób, w jaki dany organizm próbuje poradzić sobie z trudną rzeczywistością.

Przechodzenie przez poszczególne fazy cierpienia jest właśnie takim twórczym dostosowaniem:

1. Szok: Działa jak mikrotrauma lub zespół stresu posttraumatycznego (PTSD). Osoba jest całkowicie skonsternowana i sparaliżowana
2. Zaprzeczenie: „To się nie wydarzyło” albo „Dlaczego to przytrafiło się właśnie mi?”. To mechanizm obronny dający czas na powolne dopuszczenie prawdy.
3. Smutek: Konfrontacja z głębią pustki.
4. Gniew: Reakcja na absolutną bezsilność.
5. Akceptacja: Stopniowe uczenie się życia w nowej rzeczywistości.

Model Elisabeth Kübler-Ross a Model Pola: Kluczowa różnica

Powyższe fazy nawiązują do słynnego modelu pięciu etapów żałoby, zaprezentowanego w 1969 roku przez Elisabeth Kübler-Ross w książce On Death and Dying (Zaprzeczenie, Gniew, Targowanie się, Depresja, Akceptacja).

Dziś psychologia wie już, że etapy te nie przebiegają liniowo – nie każdy przechodzi przez wszystkie, mogą one występować jednocześnie lub powracać. Jednak najważniejsza różnica konceptualna leży gdzie indziej:

Model Kübler-Ross (1969)	Model Pola (Terapia Gestalt / Carmen)
Odnosi żałobę do wnętrza jednostki (proces wewnątrzpsychiczny).	Odnosi żałobę do pola terapeuta–pacjent (przestrzeń pomiędzy).
Skupia się na stadiach przeżywanych przez samą osobę w żałobie.	Skupia się na fenomenologii, rezonansie i współtworzonym polu.

Jak wspierać osobę w żałobie z perspektywy Modelu Pola?

Osoby z otoczenia żałobnika często reagują lękiem na jego ból. Mówią: „No tak, ale to przecież minęło, musisz żyć dalej”. W efekcie człowiek w żałobie zostaje sam – nikt nie daje mu przestrzeni, by mógł szczegółowo opowiedzieć o tym, co przeżył. Żałobnik potrzebuje jednak Drugiego, z którym może podzielić się tym doświadczeniem.

Praca ze stratą w modelu pola:

• Stworzenie stabilnego oparcia 
• Wysłuchanie 
• Przywrócenie podmiotowości (zmiana narracji)
• Zakotwiczenie w tu i teraz

WSPÓŁTWORZENIE POLA ŻAŁOBY

Żałoba nie musi być przeżywana w samotności. Zapraszam na sesje domowe – w moim domu lub Twoim – w spokojnej, bezpiecznej atmosferze, z uważnością na indywidualny rytm, potrzeby i doświadczenie straty. Jeśli czujesz, że taka forma spotkania byłaby dla Ciebie odpowiednia, możesz skontaktować się ze mną, aby wspólnie ustalić miejsce i warunki sesji.

Na podstawie: Vázquez Bandín, C. (2020). Todos los días grises del año: Sobre el duelo y la muerte según la Terapia Gestalt. Asociación Cultural Los Libros del CTP. 

Przeczytaj również:

• Jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach? Wskazówki psychoterapeuty
• Gestalt Play Therapy Violet Oaklander to terapia, która mówi językiem dziecka
• Wykorzystanie fenomenologii w psychoterapii Gestalt